Rầy Chổng Cánh gây hại trên cây có múi

PHÂN BỐ VÀ KÝ CHỦ

Rầy chổng cánh phân bố rộng khắp các quốc gia có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. Từ miền Nam Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam, Philippines, Thái Lan, Malaysia, Indonesia đến Ấn Độ và vùng Đông châu Phi, loài này đều có mặt và gây hại mạnh trên các vùng trồng cây có múi.

Ở Việt Nam, rầy xuất hiện quanh năm, nhưng tập trung cao nhất vào đầu và giữa mùa mưa, khi cây ra đọt non – là thời điểm chúng sinh sản và phát triển mạnh.

Rầy chổng cánh gây hại chủ yếu trên:

• Cam, quýt, bưởi, chanh, cam sành, cam xoàn.

• Ngoài ra, rầy còn sống trên một số cây ký chủ phụ thuộc họ cam quýt như nguyệt quế, cần thăng, kim quýt – là nơi trú ẩn và duy trì quần thể khi trong vườn không có lộc non.

ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI VÀ SINH HỌC

Thành trùng nhỏ, dài chỉ từ 2,5 – 3 mm, cơ thể màu xám, có đôi cánh trong suốt, trên cánh có vệt trắng chạy dọc từ đầu đến cuối. Khi đậu, cánh và bụng nhô cao tạo thành góc khoảng 45° so với bề mặt lá – đây là đặc điểm dễ nhận biết nhất của rầy chổng cánh.

Đặc điểm nhận dạng:

• Râu đầu ngắn, có 5 đốt.

• Chân ngực màu vàng, phần đốt chậu và bàn có màu đen.

• Cuối bụng có nhiều sợi lông trắng mịn.

• Rầy cái có bụng to màu vàng cam; rầy đực bụng nhỏ, xám xanh.

Sau khi vũ hóa 2–3 ngày, rầy bắt cặp và đẻ trứng trên các chồi non. Mỗi rầy cái đẻ vài chục đến hàng trăm trứng, thường đính thẳng lên mặt lá hoặc cuống non, từng chùm 3–5 trứng.

• Trứng rất nhỏ (~0,3 mm), hình bầu dục, màu vàng nhạt, đầu nhọn.

• Thời gian ủ trứng: 3–7 ngày.

Ấu trùng (rầy non) có dạng bầu dục dẹp, màu vàng xanh, di chuyển chậm. Thời gian phát triển ấu trùng kéo dài 11–25 ngày, qua 5 tuổi rầy non trước khi vũ hóa thành trùng.
Tổng vòng đời của rầy từ 18–40 ngày tùy điều kiện nhiệt độ, ẩm độ và nguồn thức ăn.

TẬP TÍNH SINH SỐNG VÀ GÂY HẠI

Rầy chổng cánh thích sống tập trung trên chồi non, lá non, hoa non và trái non – những nơi có hàm lượng dinh dưỡng cao. Chúng chích hút nhựa làm chồi non bị héo, lá non cong queo, biến dạng, hoa rụng và trái bị sượng méo.

Biểu hiện gây hại:

• Lá non vàng, xoăn quăn, cong cụp.

• Chồi non bị khô, chùn lại, cây giảm sinh trưởng.

• Trên lá xuất hiện nhiều hạt nhựa khô màu trắng đục (do rầy tiết ra khi chích hút).

• Nặng hơn, cây suy yếu, giảm năng suất, đặc biệt khi rầy truyền bệnh Greening.

Thời điểm xuất hiện rầy nhiều nhất:

• Giai đoạn cây ra đọt và trổ hoa (thường từ tháng 4–10).

• Trong mùa mưa, mật độ rầy có thể tăng nhanh gấp nhiều lần so với mùa khô.

Cả ấu trùng và trưởng thành đều là tác nhân truyền vi khuẩn Candidatus Liberibacter asiaticus, gây bệnh vàng lá gân xanh (HLB) – căn bệnh không có thuốc chữa.

THIÊN ĐỊCH TỰ NHIÊN CỦA RẦY CHỔNG CÁNH

Trong tự nhiên, có nhiều loài thiên địch góp phần kiểm soát quần thể rầy chổng cánh:

• Ong ký sinh Diaphorencyrtus aligarhensis (họ Encyrtidae):
  Là ong nội ký sinh, đẻ trứng bên ngoài rầy non. Ấu trùng ong chui vào cơ thể rầy, hút dịch và phát triển bên trong, khiến rầy chết trước khi trưởng thành.

• Ong Tamarixia radiata (họ Eulophidae):
  Là ong ngoại ký sinh, đẻ trứng ngoài cơ thể rầy non. Ấu trùng ong hút dịch từ bên trong rầy qua lớp biểu bì, sau đó hóa nhộng ngoài cơ thể ký chủ.

Hai loài ong này hoạt động mạnh trong mùa mưa, khi mật độ rầy cao. Tỷ lệ ký sinh có thể đạt từ 0,25–15%, trong đó ong Diaphorencyrtus aligarhensis chiếm 70%, còn Tamarixia radiata chiếm 30%.

Ngoài ong ký sinh, một số thiên địch khác cũng góp phần giảm mật số rầy:

• Bọ rùa sáu chấm (Menochilus sexmaculatus) – họ Coccinellidae.

• Kiến vàng (Oecophylla smaragdina) – họ Formicidae.

• Nhện bắt mồi thuộc họ Oxyopidae, Salticidae, Theridiosomatidae, Thomisidae,...

Việc bảo tồn các loài thiên địch này trong vườn là yếu tố quan trọng giúp kiểm soát tự nhiên, giảm nhu cầu sử dụng thuốc hóa học.

BIỆN PHÁP QUẢN LÝ VÀ PHÒNG TRỪ

Do rầy chổng cánh là tác nhân truyền bệnh Greening, nên mục tiêu chính không chỉ là diệt rầy mà còn ngăn ngừa sự lây lan bệnh trong vườn.
Giải pháp hiệu quả nhất là quản lý tổng hợp (IPM), kết hợp đồng bộ nhiều biện pháp.

Biện pháp canh tác

• Cắt tỉa cành, tạo tán thông thoáng, giảm nơi trú ẩn của rầy.

• Điều khiển ra hoa – ra đọt đồng loạt để dễ tập trung phòng trị.

• Trồng cây khỏe mạnh, giống sạch bệnh, mua cây giống từ cơ sở uy tín.

• Phát quang cỏ dại, vệ sinh vườn thường xuyên, hạn chế ký chủ phụ (cây nguyệt quế, cần thăng, kim quýt…).

• Bón phân cân đối, tránh dư đạm khiến cây ra lộc non liên tục – tạo điều kiện thuận lợi cho rầy phát triển quanh năm

Biện pháp sinh học

• Bảo tồn thiên địch tự nhiên bằng cách hạn chế phun thuốc hóa học phổ rộng.

• Có thể thả ong ký sinh Tamarixia radiata ở các vùng có mật số rầy cao để khống chế quần thể.

Biện pháp hóa học

• Khi mật số rầy cao, phun thuốc trừ rầy chuyên dụng vào thời điểm cây ra đọt non hoặc vừa nở hoa.

• Chỉ nên phun khi thật cần thiết và luân phiên hoạt chất để tránh kháng thuốc.

• Một số hoạt chất có hiệu quả:

  • Imidacloprid, Thiamethoxam (nhóm cúc tổng hợp – lưu dẫn).

  • Buprofezin (chất điều hòa sinh trưởng côn trùng).

  • Abamectin, Emamectin (sinh học – an toàn hơn).

• Khi phun, chú ý phun kỹ phần đọt non, chồi lá non, nơi rầy tập trung nhiều nhất.

Biện pháp quản lý tổng hợp

• Trồng cây giống sạch bệnh và thường xuyên kiểm tra, nhổ bỏ cây nhiễm Greening nặng.

• Phối hợp bao trái hoặc che lưới chắn côn trùng đối với vườn giống.

• Duy trì đồng đều thời kỳ ra lộc, tránh ra lộc liên tục khiến rầy phát triển quanh năm.

• Theo dõi bẫy vàng, kiểm tra định kỳ để phát hiện sớm mật số rầy.

Rầy chổng cánh là kẻ thù nguy hiểm nhất của cây có múi, không chỉ vì gây hại trực tiếp mà còn là nguồn lây truyền bệnh vàng lá gân xanh – căn bệnh không thể chữa trị.

Vì vậy, người trồng cần chủ động quản lý từ sớm, từ gốc, kết hợp các biện pháp canh tác – sinh học – hóa học hợp lý, đồng thời bảo tồn thiên địch để duy trì cân bằng tự nhiên trong vườn.
Một chương trình quản lý tổng hợp đúng đắn không chỉ giúp hạn chế rầy chổng cánh mà còn là chìa khóa bảo vệ lâu dài cho sức khỏe, năng suất và tuổi thọ vườn cây có múi.

Xin cảm ơn quý bà con đã dành thời gian quan tâm và theo dõi bài viết của chúng tôi. Hy vọng rằng những thông tin trong bài sẽ cung cấp cho bà con những kiến thức hữu ích để áp dụng vào quá trình canh tác, mang lại hiệu quả cao. Để cập nhật thêm nhiều thông tin bổ ích khác, quý bà con vui lòng truy cập trang web Công Ty CP Phân Bón Vi Lượng  của chúng tôi hàng ngày. Chúc bà con một mùa vụ bội thu!

CÔNG TY CỔ PHẦN PHÂN BÓN ĐA TRUNG VI LƯỢNG

Địa chỉ: 666/10 KV Bình Trung, Phường Long Hòa, Quận Bình Thuỷ, Thành phố Cần Thơ

Email: ctycppbdatrungviluong@gmail.com

Số điện thoại: 0785.988.689

Số điện thoại: 0979.476.142